ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ, ΣΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ

Πέμ, 11/03/2010 – 20:36

Οι αρχές ενός αειφόρου σχολείου, εξαρτώνται κατά κύριο λόγο από τον καθορισμό και την ερμηνεία της έννοιας της αειφορίας. Μετά την εισαγωγή του ορισμού της αειφόρου ανάπτυξης στο διεθνές πολιτικό και επιστημονικό προσκήνιο, προτεραιότητα παραμένει η ανάπτυξη. Στην ανάπτυξη όμως αποδίδονται τα αίτια των μεγάλων οικολογικών προβλημάτων που ταλανίζουν την παγκόσμια κοινότητα. Αν συμφωνήσουμε πως το ζητούμενο δεν είναι η χωρίς όριο επέκταση της παραγωγής και πως η παραγωγή και η οικονομία είναι το μέσο και όχι ο σκοπός της ανθρώπινης ζωής, θα πρέπει να αναζητήσουμε μια λύση χωρίς βέβαια να νοείται ένας περιορισμός της ελεύθερης ανάπτυξης της γνώσης. Η αειφορία μπορεί να εξασφαλιστεί με μια παραγωγή και αντίστοιχα με μια κατανάλωση που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας.

 

 

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης και η σημασία που της αποδίδεται σήμερα, διαμορφώθηκε μόλις τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Προέκυψε από μία στροφή στην αντίληψη των πραγμάτων για την οικονομική ανάπτυξη και τις συνέπειες της. Αρχικά, η διαφοροποίηση εκφράστηκε ως ανησυχία για το περιβάλλον και τις επιπτώσεις που έχει η υποβάθμιση του στην υγεία και στην ποιότητα ζωής των ανθρώπων αλλά και ως συνειδητοποίηση ότι οι φυσικοί πόροι θα έπρεπε να διατηρηθούν και για τις επόμενες γενεές. Η πετρελαϊκή κρίση και η οικονομική ύφεση της δεκαετίας του ’70 δημιούργησαν στην ουσία τις πρώτες σοβαρές αμφιβολίες για τη δυνατότητα των οικονομιών να μεγεθύνονται απεριόριστα, θέτοντας έτσι επί τάπητος το ζήτημα της σπανιότητας των φυσικών πόρων.
Η έννοια της Aειφόρου Aνάπτυξης εισήχθη στη διεθνή σκηνή από την Επιτροπή Brutland, το 1987 με την έκθεση “Our Common Future” (WorldCommissiononEnvironmentandDevelopment 1987). Οι παράγραφοι που την ορίζουν έχουν ως εξής (Παπαδημητρίου, 1988):
Βιώσιμη ανάπτυξη είναι μια ανάπτυξη που ικανοποιεί τις ανάγκες του παρόντος, χωρίς να στερεί το δικαίωμα των μελλοντικών γενεών να ικανοποιούν τις δικές τους ανάγκες (W. C. E. D. 1987:43)
Βιώσιμη ανάπτυξη είναι μια πορεία στην οποία η εξάντληση των φυσικών πόρων, η κατεύθυνση των θεσμικών αλλαγών, συνυπάρχουν αρμονικά και αυξάνουν τόσο το τρέχον όσο και το μελλοντικό δυναμικό για την εκπλήρωση των ανθρώπινων αναγκών και φιλοδοξιών (W. C. E. D. 1987:43).
Ένας κόσμος όπου η φτώχεια είναι ενδημική είναι εκτεθειμένος σε οικολογικές και άλλες κρίσεις. Η βιώσιμη ανάπτυξη απαιτεί να καλύπτονται οι βασικές ανάγκες όλων και να παρέχεται σε όλους η ευκαιρία να ικανοποιούν τις φιλοδοξίες τους για μια καλύτερη ζωή. (W. C. E. D. 1987:44)
Λίγο αργότερα το 2001, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενστερνίστηκε την αειφόρο ανάπτυξη στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η εφαρμογή και η προώθηση της αποτελεί – τουλάχιστο σε θεωρητικό επίπεδο – πολιτική προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Συγκεκριμένα, στο Σύνταγμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται αναφορά και υπάρχει βελτιωμένη διατύπωση της έννοιας, καθώς υπάρχουν συγκεκριμένες αναφορές στην κοινωνική πρόοδο και την προστασία του περιβάλλοντος (Καγκαράκης, 2005). Άρθρο Ι-3  (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2004):
3. Η Ένωση εργάζεται για τη βιώσιμη ανάπτυξη της Ευρώπης με γνώμονα την ισόρροπη οικονομική ανάπτυξη και τη σταθερότητα των τιμών, την άκρως ανταγωνιστική κοινωνική οικονομία της αγοράς, με στόχο την πλήρη απασχόληση και την κοινωνική πρόοδο, και το υψηλό επίπεδο προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος. Προάγει την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο.
4. Στις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο, η Ένωση προβάλλει και προωθεί τις αξίες της και τα συμφέροντά της. Συμβάλλει στην ειρήνη, την ασφάλεια, τη βιώσιμη ανάπτυξη του πλανήτη, την αλληλεγγύη και τον αμοιβαίο σεβασμό μεταξύ των λαών, το ελεύθερο και δίκαιο εμπόριο, την εξάλειψη της φτώχειας και την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, ιδίως των δικαιωμάτων του παιδιού, καθώς και στην αυστηρή τήρηση και ανάπτυξη του διεθνούς δικαίου και, ιδίως, στον σεβασμό των αρχών του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
2. Αειφορία και ανάπτυξη
Η έννοια της αειφόρου ανάπτυξης, όπως ορίστηκε από την επιτροπή Βrutland, αποτελεί βέβαια – τουλάχιστο φαινομενικά – ένα θετικό βήμα προς την κατεύθυνση της προστασίας του περιβάλλοντος, καθώς προχωρά σε θετικές διαπιστώσεις που υπαγορεύουν δράσεις και ενέργειες προς αυτήν την κατεύθυνση. Στο σχετικό ορισμό διαπιστώνονταιτα προβλήματα και αποτυπώνεται η ανησυχία της διεθνούς κοινότητας για τα περιβαλλοντικά προβλήματα και τις κοινωνικές συνέπειες (Τσουκαλάς, 2005). Υπάρχουν ωστόσο αρκετές ασάφειες και προκύπτουν πολλά ζητήματα (Τσαμπούκου-Σκαναβή, 2004), καθώς οι προαναφερόμενες απαιτούμενες ενέργειες είναι περιορισμένες και τίθεται το καίριο ερώτημα: πόσο ουσιαστική είναι τελικά, η αναζήτηση μιας εναλλακτικής λύσης μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο ((Καλαϊτζίδης & Ουζούνης,1999· Τσαμπούκου-Σκαναβή, 2004· Ρόκος, 2005);
Βέβαιο επίσης είναι το γεγονός ότι και μετά την εισαγωγή του ορισμού της αειφόρου ανάπτυξης στο διεθνές πολιτικό και επιστημονικό προσκήνιο, προτεραιότητα παραμένει η ανάπτυξη. Στην ανάπτυξη όμως θα πρέπει να αποδοθούν τα αίτια των μεγάλων οικολογικών προβλημάτων που ταλανίζουν την παγκόσμια κοινότητα. Τις τελευταίες δεκαετίες η ανάπτυξη επικράτησε αντί του όρου πρόοδος και αποτελεί πλέον έναν καθολικά αποδεκτό όρο σε παγκόσμιο επίπεδο, μια προτεραιότητα που βρίσκεται υπεράνω όλων. Παρά λοιπόν τις όποιες προτεραιότητες για την προστασία του περιβάλλοντος, πρώτος στόχος παραμένει η ανάπτυξη (Εstera, 1992 οπ. αναφ. στο Καγκαράκης, 2005).
Είναι σαφές ότι η ανάπτυξη, όταν εκλαμβάνεται ως διόγκωση, έχει αρνητικές συνέπειες και ταυτόχρονα μπαίνει το ερώτημα της ποσότητας ή της ποιότητας (Τσουκαλάς, 2005). Η ανάπτυξη είναι αυτή που προωθεί τον ανταγωνισμό. Η βιωσιμότητα λοιπόν βασίζεται στον ανταγωνισμό και βιώσιμο είναι το ανταγωνίσιμο ή μάλλον το πιο ανταγωνιστικό. Μέσα σ’ αυτό λοιπόν το πλαίσιο ισχύει η γνωστή ρήση: ο θάνατός σου, η ζωή μου. Τελικά, ως ανθρώπινο γένος, ποιον ανταγωνιζόμαστε;
Εφόσον κυρίαρχος στόχος παραμένει η ανάπτυξη (Καγκαράκης, 2005), τότε η ίδια η ανάπτυξη και κατά συνέπεια ο σύγχρονος πολιτισμός, ίσως τελικά να μετατρέπονται σ’ ένα στοίχημα ενάντια στη φύση με απρόβλεπτες συνέπειες (Τσουκαλάς, 2005). Συνεπώς δεν απέχει κατά πολύ η προτεραιότητα της σύγχρονης ανθρώπινης κοινωνίας, απ’ αυτή της προβιομηχανικής εποχής που στόχευε στην κυριαρχία της φύσης, όταν ακόμη ο άνθρωπος δεν είχε την εμπειρία των συνεπειών της βιομηχανικής επανάστασης και είχε τεθεί με τη γνωστή ρήση του Descart: «Να γίνουμε κυρίαρχοι και κάτοχοιτης φύσης» (Καστοριάδης, 2001).
Θέτοντας την ανάπτυξη ως τελική προτεραιότητα, επιβεβαιώνουμε στην πράξη πως ο   αγώνας του ανθρώπου με το περιβάλλον συνεχίζεται (Illich,1976). Υπό αυτές τις συνθήκες ο σύγχρονος τεχνολογικός πολιτισμός συνεχίζει να αποτελεί μια μάχη του ανθρώπου ενάντια στη φύση, μια προσπάθεια που πλέον υπονομεύει την ανθρώπινη ύπαρξη.
Η απεριόριστη ανάπτυξη σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να εκληφθεί ως πανάκεια. Ο Henryk Skolimowski (1984) αναφέρει σχετικά: «Το ήθος της μη ικανοποίησης είναι στη ρίζα της λεηλασίας της φύσης». Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (2001), το επιβεβαιώνει: «Η αυταπάτη της απεριόριστης συσσώρευσης επέκτασης και παντοδυναμίας, υπονομεύει τις προϋποθέσεις ύπαρξης του ανθρώπου» και θέτει το αμείλικτο ερώτημα: «Πώς όμως αυτή η μειοψηφία, που αμφισβητεί την παντοδυναμία και την παντογνωσία της επιστημονικής-τεχνολογικής προόδου, θα μας οδηγήσει σε μια συνετή ζωή και σ’ εναλλακτικούς τρόπους αλληλεπίδρασης με τη φύση και τους άλλους ανθρώπους;»
3. Υπάρχει λύση;
Αν συμφωνήσουμε πως το ζητούμενο δεν είναι η χωρίς όριο επέκταση της παραγωγής και πως η παραγωγή και η οικονομία είναι το μέσο και όχι ο σκοπός της ανθρώπινης ζωής, τότε θα πρέπει να αναζητήσουμε μια λύση. Από την άλλη πλευρά όμως ψάχνοντας για τη λύση θα πρέπει ειλικρινά να αποδεχτούμε πως δεν πρέπει να περιοριστεί και δεν πρέπει να νοείται ο περιορισμός της ελεύθερης ανάπτυξης της γνώσης. Ποιο είναι το όριο; Ποια είναι η λύση; Θα χαράξουμε το δρόμο μας και ποιος θα είναι αυτός ο δρόμος (Καστοριάδης, 2001);
Πρώτα πρώτα ασφαλώς δε θέλουμε και δεν πρέπει να θέλουμε μια παραγωγή και μια οικονομία που να είναι μέσον και όχι σκοπός της ανθρώπινης ζωής. Δεύτερον θέλουμε την ανάπτυξη της γνώσης αλλά δε δικαιούμαστε πλέον να κάνουμε σα να μη ξέρουμε ότι η ανάπτυξη αυτή εμπεριέχει κινδύνους τους οποίους δεν μπορούμε να ορίσουμε εκ των προτέρων.
Τη «λιτή ζωή» προτείνει ο Ηenryk  Skolimowski   (1984),ως μια ουσιαστική πρόταση για την επίτευξη της αειφορίας στον πλανήτη. Οι ρίζες στις οποίες στηρίζεται η πρόταση του είναι πολύ βαθιές. «Παν μέτρον άριστον» υποστήριζε ο προσωκρατικός, Θαλής ο Μιλήσιος. Ο δε Πλάτων (Νόμοι Α΄ 632c, Β΄ 653b) αναφέρει πως η φρόνηση είναι το κλειδί για την οργάνωση της κοινωνίας και οι πολίτες πρέπει να κατευθύνονται στη δικαιοσύνη και στη σωφροσύνη, όχι στην απληστία και στην επίδειξη.Ο δε Κορνήλιος Καστοριάδης (2001), αναφέρει πως για να αντιμετωπίσουμε τους αναπόφευκτους κινδύνους που προέρχονται από την ανάπτυξη χρειάζεται φρόνηση. Επικαλείται  μάλιστα, τη «φρόνηση» του Αριστοτέλη, η οποία είναι η υποκειμενική δύναμη που μας επιτρέπει να βρούμε τη σωστή απάντηση, ή περίπου τη σωστή σε δύσκολες καταστάσεις στις οποίες οι καθαροί υπολογισμοί δε μας δίνουν απάντηση, ενώ η φρόνηση μας προσφέρει πολλές εναλλακτικές λύσεις. Επισημαίνει βέβαια, πως « …η σημερινή τεχνογραφειοκρατία το τελευταίο πράγμα που κατέχει φυσικά είναι η φρόνηση. Διότι αυτή η τεχνογραφειοκρατία η ίδια κατέχεται από το παραλήρημα της απεριόριστης επέκτασης» και στη συνέχεια παραθέτει τη δική του πρόταση: «Η μόνη απάντηση κατά τη γνώμη μου είναι μια πραγματική δημοκρατία η εγκαθίδρυση μιας διαδικασίας κριτικής σκέψης ή διαβούλευσης πιο πλατιάς και ανοιχτής, όπου να συμμετέχουν οι πολίτες στο σύνολο τους».
Σε κάθε περίπτωση η αναζήτηση της λύσης πρέπει να είναι υπόθεση όλων (Ρόκος, 2005), μέσα σε μια δημοκρατία όπου οι πολίτες συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων. Η δημοκρατία, η κριτική σκέψη, ο διάλογος, η ευρεία εποικοδομητική διαβούλευση είναι οι βασικοί πυλώνες για τη λύση του προβλήματος και ίσως να αποτελούν την ίδια τη λύση. Απαιτούνται νέες πολιτικές δομές, που βλέπουν την οικονομία μέσο, όχι σκοπό, καθώς τα αίτια της οικολογικής αποσύνθεσης θα πρέπει να αποδοθούν στην οικονομία της ανάπτυξης. Η πολιτική και η οικονομία θα είναι ίσα κατανεμημένες μεταξύ ενεργών πολιτών (Παπαδημητρίου, 2005). Το δίλημμα ποσότητα ή ποιότητα είναι παρόν, ίσως όσο ποτέ άλλοτε, όσον αφορά την ανθρώπινη προοπτική (Τσουκαλάς, 2005). Η στροφή προς μια «ανάπτυξη με πυξίδα την ποιότητα» αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πρόταση (Καγκαράκης, 2005).
Σήμερα υπάρχουν δύο τάσεις, της γρήγορης ανάπτυξης της παραγωγής και της κατανάλωσης από τη μια και της εξοικονόμησης και της ανακύκλωσης απ’ την άλλη πλευρά. Μπορούμε να χαράξουμε υπεύθυνα το δρόμο μας: «Δε χρειαζόμαστε ένα θαύμα αλλά μια συγχρονισμένη θέληση να αλλάξουμε το πεπρωμένο μας» (Skolimowski, 1984).
3.1 Ο ρόλος των εκπαιδευτικών
Πρωταρχικά οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να αναλογιστούν τη σπουδαιότητα του ρόλου τους. Να σκεφτούν, να κρίνουν, να διακρίνουν και να αναδείξουν το ζήτημα και τις διαστάσεις του. Η κριτική σκέψη είναι ζητούμενο στη σύγχρονη εκπαιδευτική διαδικασία. Αυτή η κριτική σκέψη δεν πρέπει να είναι επιλεκτική αλλά να διακατέχει το μαθητή κι αυριανό πολίτη σ’ όλες του τις προσεγγίσεις: «Ζωή ανεξέταστη δεν αξίζει να τη ζεις» σύμφωνα με τα λόγια του Σωκράτη. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία κατάλληλης ατμόσφαιρας στην εκπαιδευτική κοινότητα ώστε να διατυπώνονται διαρκώς ερωτήματα που θα την ενεργοποιούν στο σύνολό της, που θα κινητοποιούν το διάλογο, θα προάγουν τη συμμετοχή, θα εξετάζουν την πληροφορία πριν την καταστήσουν γνώση. Αν αποδεχτούμε ότι ο κύριος στόχος της εκπαίδευσης, είναι η δημιουργία ενός σκεπτόμενου, ενεργού πολίτη που ο ίδιος καθορίζει τις ανάγκες του και παράγει σύμφωνα με αυτές, τότε οι εκπαιδευτικοί θα συμβάλλουν σημαντικά στην επίλυση του προβλήματος, ανοίγοντας δρόμους προς την αειφορία(Καλαϊτζίδης & Ουζούνης, 1999). Ο εκπαιδευτικός ανταποκρίνεται στο ρόλο του, όταν με κριτικό πνεύμα, εξετάζει και διασφαλίζει το ότι η κάθε πρόταση για την προστασία του περιβάλλοντος δεν ακυρώνει το σκοπό της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης αλλά συμβαδίζει μ’ αυτόν. Ο σκοπός παραμένει ένας πολίτης που διαφυλάσσει την κληρονομιά της εξέλιξης, ένας άνθρωπος που έχει αυτά τα – προαναφερόμενα – χαρακτηριστικά, ώστε να διαφυλάσσει το οικοσύστημα δρώντας με συνείδηση, δημιουργικότητα και κριτική σκέψη.
4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Φαίνεται πως βρισκόμαστε, ως παγκόσμια κοινότητα, σ’ ένα σταυροδρόμι αποφάσεων, καθώς για πρώτη φορά «κατορθώσαμε» να εξαρτάται από μας το μέλλον του πλανήτη. Η κρισιμότητα των αποφάσεων είναι σημαντική, ο χρόνος πιεστικός και το περιβάλλον, ως πηγή ζωής, παραμένει η ανθρώπινη κοιτίδα και η απαραίτητη προϋπόθεση για την εξέλιξη της ζωής. Είναι σαφές ότι σ’ ένα τέτοιο ζήτημα προκύπτουν πολλά παρελκόμενα ερωτήματα που έχουν σχέση με την ιεράρχηση αξιών: Το πολιτικό πρόβλημα παραμένει αξιακό κι από την ιεράρχηση των αξιών εξαρτώνται οι προτεραιότητες και οι επιλογές. «Η πολιτική επιστρέφει, έστω έμμεσα» (Τσουκαλάς, 2005), κι αυτό αποτυπώνεται με τον καλύτερο τρόπο στα λόγια του Μανώλη Ανδρόνικου (1974), που σήμερα είναι ιδιαίτερα επίκαιρα κι αποδίνουν την ευθύνη των τελικών επιλογών:
Το πρόβλημα προστασίας του περιβάλλοντος κλπ, κλπ, δεν είναι πρόβλημα αισθητικό ούτε πρόβλημα αγωγής, ούτε πρόβλημα κάποιου έλεγχου ή κάποιου προγραμματισμού. Είναι στη βάση του πρόβλημα πολιτικό, όπως πολιτικά είναι όλα τα θεμελιακά προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει ένα έθνος. Αλλά ακόμα και πρόβλημα παιδείας και μόνον αν το χαρακτήριζε κανείς, πάλι σε τελευταία ανάλυση θα έπρεπε να φτάσει στην ίδια αναγωγή, αφού ακριβώς αυτό το βασικό θέμα που ονομάζουμε «Παιδεία» είναι περισσότερο από κάθε άλλο θέμα, πολιτικό.
Βλαστάρης Κων/νος – Ουζούνης Κων/νος

 

Advertisements
Αναρτήθηκε στις Άρθρα. Leave a Comment »

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: